Bir adam, bir öğretmen, bir asker, bir lider…

Ölümünün ardından akan yaşlar, yarıya indirilen bayraklar ve dinmeyen bir özlem kaldı geriye.

145 yıl önce doğmuştu Mustafa. 57 yıllık ömrüne savaşlar, anlaşmalar ve bitmek bilmeyen mücadeleler sığdırdı.

Bir imparatorluğun küllerinden, yol arkadaşlarıyla birlikte yeni bir cumhuriyetin doğuşuna öncülük etti. Ardında yalnızca bir devlet değil; bugün hâlâ saygıyla anılan bir fikir, bir örnek ve bir yol bıraktı.

88 yıl önceydi o gün…

Renkler solmuş, meydanlar sessizleşmiş, gözler yaşlarla dolmuştu. Dolmabahçe’de duran zaman, bir milletin kalbine ağır bir ayrılık bırakmıştı. Mustafa Kemal Atatürk’ün gözlerini hayata yumduğu o sabah, Türkiye yalnızca liderini değil, geleceğine yön veren en büyük yol göstericilerinden birini kaybetmişti.

Ölümünden önceki son saatlerine ilişkin anlatılanlardan biri, yakın çalışma arkadaşı Hasan Rıza Soyak’ın hatıralarında yer alıyordu. Soyak’ın aktardığına göre, doktorunun muayenesi sırasında Atatürk başını ona doğru çevirerek “Aleykümselam” demişti. Bu söz, yıllar içinde hafızalara kazınsa da Atatürk’ün son sözlerine ilişkin farklı tanıklıkların bulunduğu da biliniyordu.

O sabah saat 09.05’te gelen ölüm haberi, Türkiye’yi yasa boğdu. Fakat o gün başlayan yas, zamanla hafızaya dönüştü. Türkiye’nin dört bir yanında tutulan matem, yıllar sonra dünyanın farklı köşelerinden yükselen saygı sözleriyle başka bir anlam kazandı.

Atatürk’ün ardından yaşanan acı, yalnızca Türkiye sınırları içinde kalmadı. Dönemin Ankara’daki İngiliz Büyükelçisi Sir Percy Loraine, cenaze töreninin ardından 3 Aralık 1938’de İngiltere Dışişleri Bakanlığına gönderdiği raporda, Türkiye’deki yasın gerçekliğine dikkat çekti.

Loraine, Atatürk’e duyulan özlemin cenaze töreni sırasında halk arasında derin biçimde hissedildiğini yazdı. Kadınların gözyaşlarını tutamadığını, cenaze kortejinin geçtiği yollarda görev yapan askerlerin dahi yüzlerinde keder taşıdığını aktardı. Büyükelçinin raporunda, dimdik duran askerlerin gözlerinden yaşların süzüldüğüne ilişkin gözlemi de yer aldı.

Bu satırlar, Atatürk’ün ardından yaşananları yalnızca Türkiye’nin kendi anlatısından değil, o günlere tanıklık eden yabancı bir diplomatın gözünden de kayda geçiriyordu. Loraine’in raporu, cenaze törenindeki duygunun diplomatik yazışmalara yansıyan belgelerinden biri olarak tarihte yerini aldı.

Atatürk’ün cenaze törenine farklı ülkelerden temsilcilerin katılması, ölümünün uluslararası düzeyde de karşılık bulduğunu gösteriyordu. Türkiye, kurucusunu uğurlarken dünya kamuoyu da genç cumhuriyetin liderine yönelik ilgisini ve saygısını çeşitli biçimlerde ortaya koyuyordu.

Aradan geçen yıllar, Atatürk’e duyulan ilgiyi ortadan kaldırmadı. 1938’de Türkiye’yi saran yasın yerini zamanla ziyaretler, anma paylaşımları ve farklı ülkelerden tanınmış isimlerin açıklamaları aldı. Anıtkabir, Türkiye’ye gelen yabancı konukların uğradığı önemli duraklardan biri hâline geldi.

Bu ziyaretlerden biri, 2007’de Ankara’ya gelen oyuncu Kevin Costner’ın Anıtkabir’e yaptığı ziyaretti. Costner, mozoleye çiçek bırakarak saygı duruşunda bulundu. Türk halkı için Atatürk’ün taşıdığı önemi bildiğini söyleyen oyuncu, kendisine Atatürk’ü canlandırması için yapılan film teklifini de bu nedenle değerlendirdiğini belirtti.

Costner’ın Atatürk’e ilişkin sözleri, sonraki yıllarda da gündeme geldi. 2009’da Türkiye’ye yeniden gelen oyuncu, “Ne Mutlu Türküm Diyene” yazılı şapkasıyla dikkat çekti. Bu sözü Atatürk’ün yazısından okuduğunu ve güzel bulduğunu söyleyen Costner, şapkayı Türkiye’ye duyduğu mutluluğu ve takdirini göstermek için Amerika’da yaptırdığını anlattı.

Atatürk’ü bir filmde canlandırıp canlandırmayacağı sorulduğunda ise Costner, böylesine özel bir kişiyi yabancı bir oyuncunun değil, Türkiye’den bir aktörün canlandırmasının daha doğru olacağını düşündüğünü ifade etti. Türkiye’de Atatürk’ün adının bu kadar gururla yaşatılmasından etkilendiğini de belirterek, onun gerçekten çok özel bir insan olması gerektiğini söyledi.

Costner’ın sözleri, Atatürk’ün Türkiye’deki yerini anlamaya çalışan yabancı ziyaretçilerin gözlemlerinden biriydi. Aradan birkaç yıl geçtikten sonra bu kez, Türkiye’nin yakın tarihini beyaz perdeye taşıyan bir film vesilesiyle ülkeye gelen başka bir oyuncu da Atatürk’ün mirasına ilişkin düşüncelerini paylaştı.

The Water Diviner filminin tanıtımı için 2014’te Türkiye’ye gelen Russell Crowe, Atatürk’ü film öncesinde de tanıdığını ancak araştırmaları sırasında onun düşünce dünyasına daha yakından baktığını anlattı. Atatürk’ün demokrasi fikrini halka anlatmak için önemli çaba harcadığını belirten Crowe, “Çok derin düşünen bir adammış” dedi.

Atatürk’ün eğitim, kıyafet ve kadın hakları alanındaki reformlarına da değinen Crowe, Türkiye’yi modern bir ülkeye dönüştürmek için izlediği yöntemlerin bugün de işe yaradığını düşündüğünü söyledi. Atatürk’ün düşüncelerinin insanların kalbinde yer ettiğini vurgulayan oyuncu, onu “hem ülkeyi kuran politikacı, hem kurtaran asker” olarak tanımladı. Atatürk’ü canlandırma ihtimali sorulduğunda ise “Hiç fena bir fikir değil” yanıtını verdi.

Atatürk’ün düşünsel mirasına yönelik bu ilgi, dünyanın farklı noktalarından gelen ziyaretçilerle de görünür oldu. Hindistan sinemasının tanınmış oyuncularından Aamir Khan, 2017’de Anıtkabir’i ziyaret etti.

Ziyaretiyle ilgili kendisine yöneltilen soruya, “Benim için çok önemli bir deneyim oldu. Gerçekten çok büyük bir önderin olduğu bir yer. Ondan öğrenecek çok şeyimiz var. Bu anıyı hayatımın sonuna kadar unutmayacağım” sözleriyle yanıt verdi.

Khan’ın sözleri, Atatürk’ün yalnızca Türkiye’nin geçmişinde yer alan bir lider olarak değil, farklı ülkelerden insanların da öğrenilecek yönler bulduğu bir tarihî kişilik olarak görüldüğünü ortaya koyuyordu.

Anıtkabir’in ziyaretçileri arasında yalnızca sanat ve sinema dünyasından isimler yoktu. Teknoloji dünyasının tanınmış girişimcilerinden Elon Musk da 2017’de Türkiye ziyareti sırasında Atatürk’ün kabrine giderek çiçek bıraktı. Musk, sosyal medya paylaşımında şu ifadeleri kullandı:

“Çiçekleri ben yerleştirdim.

Üç kırık kaburga.

Delinmiş bir akciğer.

Ve yine de savaştı.”

Musk’ın paylaşımı, Atatürk’ün savaş yıllarındaki mücadelesine ve barış ilkesine vurgu yapıyordu. Anıtkabir ziyaretini sosyal medya üzerinden milyonlarca kişiye ulaştırması da bu tarihî mekânın ve Atatürk’ün uluslararası görünürlüğünü yeniden gündeme taşıdı.

Bir oyuncunun Atatürk’ün halkıyla kurduğu bağa ilişkin gözlemi, bir başka oyuncunun reformlarına ve liderliğine yönelik değerlendirmesi, farklı ülkelerden gelen ziyaretçilerin Anıtkabir’de yaşadıkları…

Her biri başka bir döneme ve başka bir bakış açısına ait olsa da bu sözler ortak bir noktada buluşuyordu: Atatürk, ölümünden onlarca yıl sonra da dünyanın farklı yerlerinden insanların ilgisini çekmeye devam ediyordu.

1938’de bir milletin gözyaşlarıyla başlayan hikâye, yıllar sonra dünyanın farklı köşelerinden gelen ziyaretler ve sözlerle sürüyor. Atatürk’ün ardından tutulan yas tarihsel bir an olarak geride kalırken, ona duyulan ilgi ve saygı yeni kuşakların hafızasında yaşamaya devam ediyor.

10 Kasım’da, saygı ve özlemle…

*Fotoğraflar: AA